Loading...
Aşırı düşük teklif değerlendirmesinin sağlıklı biçimde yapılabilmesi, öncelikle idare tarafından açıklanması istenecek önemli teklif bileşenlerinin doğru, açık ve somut biçimde belirlenmesine bağlıdır. 4734 sayılı Kanun’un 38’inci maddesi, istekliden teklifin tamamını açıklamasını değil, ihale komisyonunca teklifte önemli olduğu tespit edilen bileşenlere ilişkin ayrıntıların açıklanmasını öngörmektedir. Bu nedenle aşırı düşük teklif sorgulaması, isteklinin bütün maliyet unsurlarını tevsik etmek zorunda olduğu sınırsız bir maliyet denetimi olarak değerlendirilemez.
Hangi maliyet unsurlarının teklif açısından önemli olduğunun belirlenmesi kural olarak ihale komisyonunun takdir yetkisi içerisindedir. Bununla birlikte bu yetki sınırsız değildir. Belirlenen bileşenlerin ihale konusu hizmetin maliyet yapısıyla bağlantılı olması ve isteklinin hangi gideri açıklaması gerektiğini tereddüde düşmeden anlayabilmesini sağlayacak açıklıkta gösterilmesi gerekmektedir.
Örneğin bir personel taşıma ihalesinde işin niteliğine göre amortisman veya kira maliyeti, yakıt, şoför işçilik gideri, bakım-onarım, lastik ve sigorta gibi unsurlar önemli teklif bileşeni olarak belirlenebilir. Buna karşılık yalnızca “araç giderleri” veya “işin yapılmasına ilişkin giderler” gibi çok sayıda alt maliyet unsurunu kapsayan genel ifadeler, sağlıklı bir açıklama yapılmasını engelleyecektir.
Kamu İhale Kurulu ve yargı karalarında da önemli teklif bileşenlerinin belirlenmediği veya yeterli ayrıntıya yer verilmediği durumlarda aşırı düşük teklif açıklamasının sağlıklı biçimde hazırlanmasının ve değerlendirilmesinin mümkün olmadığı belirtilmektedir. Bu yaklaşım uyarınca, çok sayıda alt gideri içeren genel nitelikteki kalemlerin topluca sorgulanması yerine önemli teklif bileşenlerinin ayrıntılı şekilde belirlenmesi gerekir.
Uygulamada önemli sorunlardan biri, idarelerin açıklama isteme yazılarında “diğer giderler”, “genel giderler”, “her türlü gider” veya “vb.” şeklinde sınırları belirli olmayan ifadeler kullanmaları olmuştur.
Kamu İhale Genel Tebliği’nin 79.2.1’inci maddesindeki güncel düzenleme ile önemli teklif bileşenleri belirlenirken “ve diğer giderler”, “gibi bileşenler”, “her türlü gider”, “tüm giderler” ve “vb.” gibi açık ve net olmayan ifadelerin kullanılmaması öngörülmüştür. Bu tür ifadelere yer verilmesi hâlinde söz konusu unsurlar isteklinin aşırı düşük teklif açıklamasının değerlendirilmesinde dikkate alınmayacaktır.
Aşırı düşük teklif açıklamasında isteklinin yükümlülüğünün sınırını idarece gönderilen açıklama isteme yazısı belirlemektedir. Açıklama istenmeyen bir maliyet unsurunun isteklinin açıklamasında ayrıca gösterilmemiş olması, kural olarak teklifin reddine gerekçe oluşturamayacaktır.
Danıştay Onüçüncü Dairesinin E.2022/2931, K.2022/3419 sayılı kararında, aşırı düşük teklif açıklamasında esas olanın sorgulama yazısında önemli bileşen olarak belirlenen giderlerin gerçekleştirilebilirliğinin ortaya konulması olduğu; isteklinin açıklama isteme yazısı ve eklerinde talep edilen hususların dışında kalan kıstaslar yönünden değerlendirilmesinin öngörülebilirlik ve belirlilik ilkeleriyle bağdaşmayacağı belirtilmiştir.
Bu nedenle idarenin aşırı düşük teklif sorgulamasını yaptıktan sonra değerlendirme aşamasında açıklama kapsamını genişletmesi mümkün değildir.
Tebliğ’in 79.2.1’inci maddesi gereğince açıklanacak önemli teklif bileşenlerinin bütün istekliler için aynı unsurları içermesi zorunludur. Bu kural, 4734 sayılı Kanun’un 5’inci maddesinde düzenlenen eşit muamele ilkesinin aşırı düşük teklif değerlendirmesindeki görünümüdür.
Dolayısıyla aynı ihalede sınır değerin altında kalan isteklilerden birinden yakıt, araç ve işçilik giderlerine ilişkin açıklama istenirken diğer bir isteklinin farklı veya daha dar kapsamda sorgulanması mümkün değildir. Farklı sorgulama kapsamları, isteklilerin açıklama yükünün ve tekliflerinin reddedilme riskinin farklılaşmasına yol açacaktır.
Önemli teklif bileşeninin belirlenmesi ile bu bileşenin hangi yöntemle açıklanacağının belirlenmesi birbirinden farklı konulardır. İdare, hangi maliyet unsurunun açıklanacağını belirleyebilir; ancak isteklinin bu gideri yalnızca idarenin tercih ettiği bir belge veya yöntemle açıklamasını zorunlu tutamayacaktır.
Kamu İhale Genel Tebliği’nin 79.2.1’inci maddesi uyarınca idareler Tebliğ’in 79.2.2’nci maddesinde sayılan yöntemleri sınırlandıran veya dışlayan yeni açıklama yöntemleri belirleyemeyecektir. İstekli, ilgili gideri Tebliğ’de kabul edilen yöntemlerden somut olaya uygun olanıyla açıklayabilecektir.
Kamu İhale Genel Tebliği’nin 79.2.1. maddesi uyarınca aşırı düşük teklif açıklaması sunulması için isteklilere üç (3) iş gününden az olmamak üzere uygun bir süre verilmesi zorunludur.
İdare tarafından bu belirleme yapılırken, sürenin 3 iş gününden az olmaması, işin niteliği ve açıklama istenen girdiler gözönünde bulundurularak isteklilere daha fazla süre verilebileceği, verilen sürenin istekliye tebliğ edildiği tarihten itibaren başlayacağı, sürenin son gününün tatil günlerine denk gelmesi halinde sürenin ilk günü sonuna kadar uzayacağı dikkate alınmalıdır.
Aşırı düşük teklif açıklamasının değerlendirilmesinden önce sorgulama işleminin kendisinin mevzuata uygun olması gerekir. Önemli teklif bileşenlerinin hiç belirlenmemesi, yeterince açık gösterilmemesi veya isteklilerin hangi giderleri açıklayacaklarını anlayamayacakları biçimde düzenlenmesi hâlinde, bu sorgulamaya dayanılarak isteklilerin açıklamalarının yeterli veya yetersiz olduğuna ilişkin sağlıklı bir değerlendirme yapılamayacaktır.
Bu durumda kural olarak çözüm, isteklinin teklifinin doğrudan reddedilmesi değil; önemli teklif bileşenlerinin mevzuata uygun biçimde belirlenerek aşırı düşük teklif sorgulamasının yenilenmesi ve sonraki ihale işlemlerinin buna göre gerçekleştirilmesidir.